Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins

Hvað er kvíði?

Kvíði er líkamleg og huglæg tilfinning sem getur verið hvetjandi í vissum aðstæðum. Þessi tilfinning getur hvatt okkur til að leggja meira á okkur, t.d. til að læra betur fyrir próf sem við erum hrædd um að standa okkur illa í. Þegar við lendum í ógnvekjandi aðstæðum þá kviknar svokallað „flótti–eða–árás“ viðbragð í líkamanum sem getur lýst sér sem aukinn hjartsláttur, svimi, fiðringur í maga, sviti í lófum o.s.frv. Þetta er eðlilegt viðbragð hjá þeim sem er við það að hrasa fram af bjargbrún eða stendur andspænis tígrísdýri, en þegar þetta gerist við hversdagslegar aðstæður eins og að umgangast annað fólk, mæta hundi á rölti, eða að kveðja foreldra til að fara í skólann þá eru þessi viðbrögð orðin of sterk og hamlandi fyrir daglegt líf. Hjá sumum getur kvíði því orðið að of sterkum tilfinningalegum viðbrögðum miðað við aðstæður og valdið mikilli vanlíðan eða jafnvel gert það að verkum að fólk forðast aðstæðurnar sem það þarf eða langar að taka þátt í (s.s. að fara í skólann, hringja í vin, taka próf, o.s.frv.). Mismunandi er hvaða aðstæðum kvíði getur beinst að og þá er talað um ákveðna flokka kvíðaraskana.

Aðskilnaðarkvíði (Separation Anxiety Disorder)

Á við þegar börn kvíða óhóflega fyrir aðskilnaði við foreldra, sýna mikla vanlíðan við aðskilnaðinn (jafnvel bara við að fara í skólann eða í pössun), hafa miklar áhyggjur af velferð foreldrisins og óttast jafnvel að þau sjálf týnist eða verði rænt. Í hegðun kemur þessi kvíði oft fram sem kvartanir um maga- eða hausverk eftir helgar- eða skólafrí, óskir um að fá að sofa inni hjá foreldrum og mikill grátur á aðskilnaðarstundu.

Félagskvíði (Social Anxiety Disorder)

Kemur fram þegar börn kvíða eða hafa miklar áhyggjur af því hvað öðrum finnst um þau, óttast að gera mistök og gera sig að fífli, verða gagnrýnd af öðrum, o.s.frv. Þessi einkenni eru mun sterkari en hjá börnum sem eru einfaldlega feimin og að þurfa smá tíma til að venjast aðstæðum. Félagskvíði kemur oft fram sem hik eða mótþrói við að taka þátt í leiksýningum, lesa upp fyrir bekkinn, mæta á æfingar eða í tómstundir. Í sumum tilfellum eiga börn jafnvel erfitt með að mæta í skólann ef einkennin eru mjög alvarleg. Oft hafa börn með félagskvíða áhyggjur af því að aðrir sjái hvað þau eru kvíðin (t.d. hvað þau verða rauð í framan), sem gerir það að verkum að þau verða enn kvíðnari sem leiðir oft til þess að kvíðinn sést utan á þeim rétt eins og þau óttuðust. Þau festast því oft í þeim vítahring að vilja helst forðast flestar félagslegar aðstæður eða neita í það minnsta að taka þátt fáist þau til að mæta á annað borð.

Almenn kvíðaröskun (Generalized Anxiety Disorder)

Áhyggjur sem flokkast undir almenna kvíðaröskun geta verið mjög víðtækar en ná yfirleitt yfir eftirfarandi áhyggjuflokka: áhyggjur af eigin heilsu eða heilsu foreldra, áhyggjur af stundvísi og fullkomnunarárátta, áhyggjur af áliti annarra, áhyggjur af því hvað er að gerast í heiminum, o.s.frv. Áhyggjurnar eiga það oft sameiginlegt að vera óviðeigandi fyrir aldur barnsins, taka of mikinn tíma frá barninu á hverjum degi og birtast gjarnan sem „Hvað ef ...“ spurningar. Þær valda því að oft er barnið er úrvinda eftir daginn, það nær ekki að einbeita sér í skólanum eða heima út af áhyggjum sem lita daglegt líf talsvert. Fyrir þessi börn verða flestar aðstæður mikil áskorun að takast á við.

Áráttu-þráhyggjuröskun (Obsessive-Compulsive Disorder)

Áhyggjur beinast yfirleitt að afmörkuðum þáttum hjá þeim sem hafa áráttu-þráhyggjuröskun. Þá eru algengustu áhyggjurnar hugsanir og hræðsla við sýkla, að hugsanir eða hegðun manns valdi einhverjum skaða, áleitnar kynferðis- eða ofbeldishugsanir eða annað slíkt. Viðbrögð einstaklingsins við þessum hugsunum eru oft einhver endurtekin hegðun sem hann telur að „núllstilli“ hugsanirnar og lætur honum líða betur (s.s. tíður handþvottur, að telja, að raða hlutum, að endurtaka orð visst oft, o.s.frv.)  Mjög sterk ábyrgðarkennd og samviskusemi einkennir oft börn sem eru með áráttu-þráhyggjuröskun.

Sértæk fælni (Specific Phobia)

Ein algengasta kvíðaröskunin sem börn kljást við er sértæk fælni við ákveðna hluti, dýr eða aðstæður (t.d. við hunda, köngulær, myrkur, býflugur, o.fl.). Í þeim tilfellum hefur yfirleitt þróast mynstur þar sem barnið forðast ákveðnar aðstæður vegna þess að það upplifir mikla og yfirþyrmandi ofsahræðslu í tengslum við fyrirbærið. Hræðslan kemur fram í hugsun (hamfarahugsanir eins og „hvað ef ég verð bitinn?“), líkamlegum einkennum (t.d. hraður hjartsláttur, magaverkur, sviti, svimi, o.fl.) og forðunarhegðun (t.d. að reyna að komast úr strax aðstæðunum eða forðast staði þar sem barnið gæti mætt fyrirbærinu). Algengast er að börn sýni fælni við býflugur/geitunga, hunda, myrkur, að vera ein og djúpt vatn en einnig er til sjaldgæfari fælni eins og að vera hræddur við fólk í búningum (t.d. trúða), hræðsla við að kasta upp, o.fl. Þessi vandi háir börnum og unglingum oft lengi og fram eftir aldri og ekki er hægt að treysta á að þau vaxi upp úr hræðslunni. Oft taka foreldrar þátt í að hjálpa barninu að forðast þær aðstæður sem vekja ótta, en það viðheldur í raun erfiðleikunum. Barnið fær því aldrei ný tækifæri við að kynnast fyrirbærinu og komast að því að það er ekkert að óttast. Barnið er heldur aldrei nógu lengi um kyrrt í aðstæðunum til að það nái að líða betur.   

Meðferð við kvíða

Vissulega eru til mismunandi aðferðir sem henta sem meðferð við þessum ólíku kvíðaröskunum, en ákveðnir þættir eru þó sameiginlegir. Foreldrar geta rætt við barnið um hvaða áhrif kvíði hefur og að stundum verði maður að reyna að komast í gegnum hluti þótt manni líði ekki vel. Það sem viðheldur yfirleitt óttanum er að ef barnið fer strax úr aðstæðunum þá snarminnkar kvíðatilfinningin og barninu líður strax miklu betur. Þannig lærir barnið að auðveldasta leiðin er að forðast aðstæðurnar eða flýja, jafnvel þótt það þýði að það geti ekki mætt í skólann, geti ekki tekið þátt í leikjum með jafnöldrum eða að það geti ekki skilið við foreldra sína þegar það á að fara í skólann. Að flýja kemur hins vegar í veg fyrir að barnið læri að ef það er um kyrrt í aðstæðunum hættir því smám saman að líða illa og kemst að því að það sem það óttaðist að gerðist, gerist líklega ekki. Ef það gerðist samt (t.d. að stór hundur stekkur á barnið), þá kemst barnið að því að það ræður alveg við aðstæðurnar, öfugt við það sem það hélt. Ef barnið lærir hins vegar að vera um kyrrt, í stað þess að forða sér úr aðstæðunum, prófa í litlum skrefum og hægt og rólega að nálgast það sem það óttast, dregur smám saman úr hræðsluviðbrögðum. Næst þegar barnið lendir í svipuðum aðstæðum finnur það til aðeins minni hræðslu til að byrja með. Líkaminn venst aðstæðunum og það dregur úr líkamlega hræðsluviðbragðinu. Heppilegt getur verið fyrir foreldra að setja upp einfalt umbunarkerfi til hvatningar samhliða því að gera smám saman meiri kröfur til barnsins (t.d. að færa sig hægt og rólega fjær barni sem sýnir aðskilnaðarkvíða á svefntíma). Þess þarf þó að gæta að vera í góðri samvinnu við barnið og að gera ekkert sem barnið er ekki tilbúið að prófa. 

Mat á kvíðaeinkennum

Þegar foreldrar eru að reyna að átta sig á hvort hegðun og líðan barns þeirra er eðlileg og aldurssvarandi er gott að hafa eftirfarandi spurningar í huga:

• Hvaða hegðun veldur mestum erfiðleikum?
• Hvenær byrjaði barnið að sýna hana?
• Hvenær sýnir barnið þessa hegðun og í hvaða aðstæðum?
• Hversu oft kemur hegðunin fram og hversu lengi varir hún?
• Er hegðunin öfgakennd miðað við aðstæðurnar?
• Hversu miklu uppnámi er barnið í?
• Á hvaða þroskastigi er barnið?
• Er hegðunin eðlileg fyrir barn á þessum aldri?
• Hvaða þættir í kennslustofunni, í skólanum eða á heimilinu stuðla að eða gætu verið að viðhalda þessari hegðun?
• Hvaða áhrif hefur hegðunin á nám og félagatengsl?.

Að lokum er bent á góða heimasíðu fyrir foreldra barna með kvíðaeinkenni : www.worrywisekids.org 

Janúar 2011
Dagmar Kr. Hannesdóttir sálfræðingur
Þroska- og hegðunarstöð