Sjúkdómar sem berast frá dýrum til manna og viðbrögð við dýrabiti
Víða í heiminum er mikið um flækingshunda og –ketti jafnvel í stórum borgum. Mjög mikilvægt er að láta dýrin eiga sig og reyna ekki að klappa þeim eða gefa þeim að éta þar sem þau eru oft vanari illri meðferð en góðri og geta glefsað til manns í sjálfsvörn. Einnig geta þau borið flær og ýmsa sjúkdóma, bæði í skoltinum og annars staðar, sem geta lagst á menn. Dýr sem eru greinilega veik er sérlega mikilvægt að láta í friði.
Til sveita er oft mikið um leðurblökur og nagdýr af ýmsu tagi auk stærri dýra sem hungrið getur rekið til að leita í tjaldstæði eða aðra mannabústaði. Þessi dýr geta einnig borið sjúkdóma, s.s. hundaæði (helst spendýr, leðurblökur, hundar, þvottabirnir o.fl.), leptospirosis og Lassa fever (nagdýr s.s. rottur) auk margra annarra. Til að draga úr hættu á að vera útsettur fyrir þessum sjúkdómum er rétt eins og áður sagði að forðast að snerta þessi dýr ef vart verður við þau en einnig er mikilvægt að draga úr hættunni á að þau leiti í mannabústaði, þ.á. m. skilja ekki rusl og matarafganga eftir á víðavangi eða í opnum ílátum, hafa mat í traustum, lokuðum hirslum o.þ.h. Allar eigur bakpokaferðalangs ættu að vera í bakpokanum nema þegar þær eru í notkun og ágætt er að hvolfa skóm og hrista föt áður en farið er í þau og þvo þau áður en þau eru notuð ef grunur er um að nagdýr hafi verið á ferð þar sem þvag t.d. rottu getur borið sjúkdóma þótt dýrið sé á bak og burt.
Almenn viðbrögð við dýrabiti (eða klóri)
Ef bitið eða klórað er til blóðs er mikilvægt að þvo sárið vel með sápu og vatni, gott er að baða það svo eftir þvottinn með spritti (t.d. handspritti eða öðru 70% alkohóli) eða joðlausn ef hún er með í för, sjá nánar í kafla um hundaæði hér að neðan. Hundar, kettir og spendýr almennt hafa mikinn fjölda af sýklum í skoltinum sem margir geta verið hættulegir. Því má ekki loka sárum eftir dýrabit (s.s. með saumum eða sáralími) og yfirleitt þarf sýklalyf ef um umtalsvert bit er að ræða. Ef blæðir verulega þarf að þrýsta vel á sárið eða barmana sem blæðir frá og leita á sjúkrahús til meðhöndlunar. Einnig er mikilvægt að stífkrampabólusetning sé í lagi og ef ekki þarf að gefa hana. Taka skal fram að hið sama gildir um mannabit.
Hundaæði
Hundaæði er banvænn sjúkdómur sem orsakast af nokkrum veirugerðum sem eiga uppruna sinn í leðurblökum en geta smitað mörg önnur spendýr sem geta borið hann til manna, s.s. refi, hunda, ketti og nagdýr. Veiran finnst í líkamsvessum og vefjum smitaðra dýra og dæmi eru til um smit við bit, klór, eða þegar sýkt dýr sleikja sár eða slímhúðir s.s. í munni og einnig við líffæraígræðslu frá smituðum einstaklingi og jafnvel loftborið smit (á rannsóknarstofum og e.t.v. í leðurblökuhellum).
Ef einhver greinist með hundaæði þarf einnig að bólusetja þá sem hafa verið í snertingu við hann.
Forvarnir
Til er bólusetning við hundaæði en hún tekur mánuð-6 vikur og er nokkuð dýr og ekki er ástæða til að bólusetja alla skammtímaferðalanga. Hins vegar er sjúkdómurinn afar hættulegur og má engan tíma missa ef grunur er um að einhver hafi verið útsettur og því getur verið ástæða til að bólusetja þá sem fara í ferðalög um afskekkt svæði þar sem meðferð eftir bit gæti verið ófáanleg eða nokkurra daga ferðalag þangað sem meðferð fengist. Einnig ættu allir sem vinna með villt dýr að vera bólusettir og börn sem fara í ferðalög um svæði þar sem töluvert er um hundaæði eru ólíklegri en fullorðnir til að segja frá bitum og er því lægri þröskuldur fyrir bólusetningu þeirra.
Frumbólusetning samanstendur af 3 sprautum á dögum 0, 7 og 28 auk lokaskammts eftir 1-2 ár ef áfram er hætta á smiti og þá þarf að viðhalda bólusetningu með einum skammti á 3-5 ára fresti eftir þann fjórða. Yfirleitt er efnið gefið í vöðva en hægt er að gefa minni skammt í húð (ekki undir húð) ef læknir kann það, til að drýgja bóluefnið.
Meðferð
Ef einhver verður fyrir biti spendýrs (klóri leðurblöku o.s.frv.) er mikilvægt að bregðast fljótt við. Viðkomandi ætti að fara undir eins á sjúkrahús og fá (ef ekki bólusettur áður):
- Almennilegan sáraþvott með sápu og vatni í a.m.k. 5 mín, ekki má loka sárinu, einnig er rétt að baða sárið með joðlausn (povidone iodine) eða 70% alkóhóli eftir þvottinn
- Mótefni gegn hundaæði – eins og hægt er í kringum sárið og rest í vöðva (ekki í rass) – mótefni eru unnin úr blóði og því ekki hættulaus, einnig eru þau dýr í framleiðslu og illfáanleg víða en þau kaupa tíma fyrir líkamann að byrja að mynda sjálfur mótefni í kjölfar bólusetningar
- Bólusetningu við hundaæði í annan útlim en mótefnið fór í – stundum einn skammtur í vöðva (0,5 eða 1 ml) eða 2-4 í húð (0,1-0,2 ml á hvern stað) – þetta þarf að endurtaka á degi 3, 7, 14 og 28 (síðasta skammti sleppt í USA ef fengið mótefni eins og við á)
- Sýklalyf vegna baktería sem dýrin geta borið óháð hundaæðinu og e.t.v. stífkrampasprautu ef langt síðan fékk síðast
Einstaklingur sem hefur klárað frumbólusetningu áður og hefur fengið viðbótarskammt fyrir ferð ef >3-5 ár hafa liðið frá frumbólusetningu sleppur við mótefni og þarf ekki nema í mesta lagi 2 skammta af bóluefni í viðbót (dagar 0, 3 ef gefið í vöðva en 4x0,1 ml á einum degi ef gefið í húð) en áfram er mikilvægt að leita strax til læknis.
Hundar og kettir sem eru gæludýr eru oft bólusett þar sem hundaæði er vandamál en það er ástæða til að einangra þau í 10 daga og fylgjast með hvort veikjast. Öll önnur dýr er rétt að aflífa og láta rannsaka hræin nema um tegund í útrýmingarhættu sé að ræða.
Ef töf verður á að fara á sjúkrahús, t.d. barn segir ekki strax frá biti eða ekki hægt að komast fljótt á sjúkrahús er rétt að fara við allra fyrsta tækifæri því ef einstaklingur smitast af hundaæði getur meðgöngutími verið allt frá 4 dögum upp í einhver ár þótt yfirleitt komi einkenni fram innan 3 mánaða. Ef einkenni eru komin fram er í flestum tilvikum of seint að reyna að bjarga viðkomandi.
Engin dæmi eru um að einstaklingur sem hefur smitast af hundaæði frá hundi hafi lifað af án þeirrar meðferðar sem getið er hér að ofan. Smit frá leðurblöku er einnig yfirleitt banvænt ef ekki hefur verið brugðist rétt við bitinu en þó eru til 2 eða 3 dæmi í heiminum um að einstaklingar hafi lifað það af með ýmsar eftirstöðvar.
Kamilla Sigríður Jósefsdóttir læknir, maí 2010
Heimildir:
- Warrell, Mary J: fyrirlestur og ítarefni um hundaæði við London School of Hygiene and Tropical Medicine mars 2010
- Doherty, Tom: fyrirlestur um leptospirosis við LSHTM febrúar 2010
- Gothard, Phil: fyrirlestur um Lassa fever við LSHTM mars 2010