Hegðunarröskun er þýðing á enska heitinu Conduct Disorder. Röskunin lýsir mjög erfiðum hegðunarvanda barna og unglinga sem felur í sér að réttur annarra og/eða reglur samfélagsins eru brotnar endurtekið. Eingöngu 2 til 4% barna greinast með þessa röskun.
Til þess að hegðun barns eða unglings uppfylli greiningarskilmerki fyrir hegðunarröskun þurfa þrjú hegðunareinkenni að vera til staðar í að minnsta kosti 12 mánuði (en eitt þarf eingöngu að hafa verið til staðar í 6 mánuði). Að auki þarf hegðunin að vera töluvert hamlandi í samskiptum, námi eða vinnu. Erfið hegðun barns verður að koma fram á að minnsta kosti þremur af eftirfarandi sviðum svo að hún uppfylli greiningarskilmerki:
- árásargirni/ýgi í garð fólks eða dýra
- brot á reglum
- hegðun sem veldur eyðileggingu á eignum
- blekking eða þjófnaður
Tekið skal fram að barn sem sýnir erfiða hegðun telst ekki hafa hegðunarröskun nema að hegðun þess uppfylli þessi ofangreindu skilyrði. Algengt er til dæmis að börn á leikskólaaldri sýni erfiða, óæskilega hegðun. Þótt hegðun barns uppfylli ekki greiningarskilmerki fyrir mótþróa- eða hegðunarröskun er þó mikilvægt að foreldrar læri viðeigandi leiðir til þess að takast á við óæskilega hegðun. Slíkar leiðir má til dæmis læra á uppeldisnámskeiðum eða í ráðgjöf hjá sálfræðingi.
Athyglisbrestur með ofvirkni/hvatvísi er algengasta fylgiröskun hegðunarröskunar. Kvíði og/eða þunglyndi eru einnig algengar fylgiraskanir.
Sýnt hefur verið fram á að áhrifaríkasta meðhöndlun hegðunarröskunar barna undir 10 ára aldri sé notkun atferlismótandi aðferða heima og í skóla. Foreldrar geta fengið fræðslu um atferlismótandi aðferðir á uppeldisnámskeiðum. Dæmi um námskeið sem leiðbeina foreldrum með atferlismótandi aðferðir eru PMT foreldrafærni, SOS Hjálp fyrir foreldra og Uppeldi sem virkar – færni til framtíðar. Foreldrar geta einnig fengið ráðgjöf varðandi atferlismótandi aðferðir hjá sálfræðingi.
Fyrir eldri börn hefur reynst árangursríkast að nota atferlismótandi aðferðir heima og í skóla ásamt því að efla færni barnanna sjálfra til að leysa vandamál. Hugræn atferlismeðferð er margþætt, virk og skipulögð leið til þess að meðhöndla hegðunarröskun sem og ýmsar aðrar raskanir og vísar í notkun hugrænna og atferlisfræðilegra aðgerða. Skjólstæðingurinn er fræddur um röskun sína og honum hjálpað að átta sig á því hvernig vandamál hans viðhelst. Honum er kennt að finna sjálfur lausnir á vandamálum út frá því að greina eigin ranghugmyndir og hugsanavillur og leiðrétta þær.
Með hugsanavillum er átt við ranga eða bjagaða túlkun og skilning fólks á atburðum. Ein tegund hugsanavillna er hugsanasía fyrir hið neikvæða, þar sem fólk útilokar jákvæðar hliðar aðstæðna og beinir athygli sinni að neikvæðu hliðunum. Dæmi um þetta er barn sem gengur vel í nokkrum fögum í skólanum en önnur fög eru barninu erfið. Þegar barnið sinnir fögunum sem reynast því erfið gæti barnið hugsað (hugsanavilla): „Ég er heimskur og lélegur í öllu“, þ.e. barnið gleymir því jákvæða við sjálft sig og sér aðeins það neikvæða. Hugsanavillur sem þessi gætu mögulega verið að kalla fram erfiða líðan og í kjölfarið óæskilega hegðun.
Hegðunarröskun hefur í daglegu tali verið nefnd andfélagsleg hegðun og er líklegra en ella að börn með þessa röskun leiðist út í afbrot síðar meir fái þau ekki viðeigandi aðstoð sem börn og unglingar. Það er því mikilvægt að áhrifaríkar leiðir séu notaðar til að koma í veg fyrir að hegðunarröskun þróist í erfiðari vanda seinna á lífsleiðinni.