Greiningarþjónusta Þroska- og hegðunarstöðvar (ÞHS)

Þjónusta ÞHS nær fyrst og fremst til höfuðborgarsvæðisins, en einnig til annarra landsvæða ef ekki býðst sambærilegt úrræði á heimaslóð. Vísa má börnum í greiningu ef vísbendingar eru um frávik í þroska eða hegðun sem hamlar þeim í daglegu lífi og hafa mætti áhrif á með viðeigandi aðgerðum. Annars vegar er hægt að vísa börnum í frumgreiningu og hins vegar í nánari greiningu.

Frumgreining er í boði fyrir börn undir grunnskólaaldri þegar engin formleg athugun hefur áður verið gerð á þeim þroskaþáttum sem áhyggjur eru af. Tilefni tilvísunar geta verið áhyggjur foreldra eða fagfólks af frávikum í vitsmuna-, mál-, eða félagsþroska eða einkennum í hegðun, líðan eða tengslum.  

Nánari greining býðst börnum ef formleg frumgreining hefur gefið sterkar vísbendingar um athyglisbrest með eða án ofvirkni (ADHD) og skyldar raskanir. Aldursviðmið er frá um 5 og allt að 12 ára. Ef áhyggjur eru fyrst og fremst af öðrum frávikum, svo sem greindarskerðingu, málþroskaröskun eða sértækum námserfiðleikum heyrir málið undir sérfræðiskrifstofu skóla og á ekki að vísa til Þroska- og hegðunarstöðvar.

Eftir frumgreiningu sem sýnt hefur einkenni athyglisbrests, ofvirkni og skyldra frávika í hegðun eða líðan barna er mikilvægt að sjá til þess að markviss íhlutun hefjist án tafar. Í alvarlegum tilfellum má samtímis vísa beint í nánari greiningu á ÞHS. Í miðlungs- og vægari tilfellum skal einungis senda tilvísun eftir að endurmat í kjölfar íhlutunar hefur farið fram. Sjá nánari upplýsingar um verklag við skimun, íhlutun og tilvísanir vegna ADHD, texti og flæðirit. 

Ef óvissa er um nauðsyn greiningar eða hvort Þroska- og hegðunarstöð er rétta úrræðið, má leita samráðs eða ráðgjafar í síma 585 1350 eða í tölvupósti 

Allar beiðnir um greiningu þurfa að berast frá fagfólki á sérstökum eyðublöðum ásamt skriflegu leyfi foreldra. Nánari upplýsingar og leiðbeiningar má nálgast hér.  

Áður en tilvísun er útbúin skal fyrst afla upplýsinga um hvaða athuganir hafa þegar verið gerðar og hvort reynt hafi á sérstaka íhlutun eða aðrar aðgerðir. Athugið að ekki skal senda tilvísun um barn sem þegar er á biðlista eftir greiningu hjá öðrum aðilum. 

Við útfyllingu tilvísunar þarf að gera eftirfarandi:

  • Útfylla rafrænt alla viðeigandi reiti eyðublaðsins – ekki prenta blaðið út og handskrifa.
  • Merkja við efst á eyðublaðinu hvort óskað er eftir frumgreiningu eða nánari greiningu.
  • Nota þar til gert eyðublað til að fá skriflegt leyfi foreldra fyrir tilvísun, frekari upplýsingaöflun og dreifingu gagna
  • Stutt lýsing á ástæðum tilvísunar verður að koma fram á tilvísunni sjálfri – ekki er nóg að vísa í fylgigögn. Nefna stuttlega allt sem mestu máli skiptir – helstu áhyggjur, styrkleika og veikleika barnsins, fyrri aðgerðir og um hvað er beðið.
  • Afla allra umbeðinna fylgigagna í samræmi við aldur barns og tegund tilvísunar. 
  • Prenta útfyllta tilvísun, undirrita og senda ásamt undirrituðu leyfi foreldra og öðrum fylgigögnum í umslagi stílað á:

    Þroska- og hegðunarstöð – Inntökuteymi, Þönglabakka 1, 109 Reykjavík.

Nánari leiðbeiningar og eyðublöð má nálgast hér fyrir neðan:

Eyðublöð og leiðbeiningar um forkröfur og fylgigögn 

Tilvísun í frumgreiningu

Sérfræðingar/fagfólk heilsugæslu og heilbrigðisstofnana sem ekki hafa yfir að ráða greiningarúræðum geta vísað í frumgreiningu. Sömuleiðis sjálfstætt starfandi sérfræðingar. 

Ef áhyggjur eru af hegðun eða líðan 1½–5 ára barna er æskilegt að CBCL og C-TFR matslistar hafi verið lagðir fyrir. Hafi þessir listar eða önnur skimtæki, t.d. PEDS eða Brigance verið undanfari tilvísunar þarf að geta útkomu og senda tölulegar niðurstöður og prófíla með sem fylgigögn. Einnig þurfa að koma fram upplýsingar um hvort barnið er í leikskóla, hvort áhyggjur eru þar af barninu og hvort gripið hefur verið til úrræða innan eða á vegum leikskólans.

Tilvísun í nánari greiningu

Tekið er við tilvísunum frá sömu aðilum og í frumgreiningu, en til viðbótar geta skólasálfræðingar og aðrir fagaðilar fjölskyldu-, félags- og skólaþjónustu sent tilvísanir.

Skilyrði fyrir móttöku tilvísunar í nánari greiningu er að fram hafi farið formleg prófun á vitsmunaþroska (WPPSI-RIS, WISC-IVIS) og að tölulegar niðurstöður prófa (hrátölur, mælitölur og prófílar) fylgi tilvísun. 

Niðurstöður ADHD matslista frá foreldrum og kennurum þurfa að fylgja og sýna einkenni athyglisbrests eða ofvirkni/hvatvísi yfir viðmiðunarmörkum – skor að minnsta kosti 1,5 staðalfráviki yfir meðaltali jafnaldra við einar eða fleiri aðstæður. Niðurstöður matslista um hamlandi einkenni í hegðun og líðan þurfa einnig að fylgja, annað hvort SDQ eða CBCL og TFR. Vegna einkenna um önnur hegðunar- eða geðeinkenni skal láta fylgja niðurstöður viðeigandi matslista, s.s. ASSQ eða CAST. 

Þótt niðurstöður frumgreiningar kalli á nánari greiningu vandans er brýnt að koma strax í gang íhlutun og stuðningi í samræmi við greindar þarfir. Íhlutunin getur falist í úrræðum fyrir barnið innan og utan skóla og ráðgjöf, fræðslu og færniþjálfun foreldra. Ef einkenni eru væg eða miðlungs alvarleg skal fyrst láta reyna á úrræði og endurmeta stöðuna eftir um 6 mánuði, en í alvarlegum tilfellum má senda tilvísun samhliða skipulagningu íhlutunar. Sjá texta og myndrænt yfirlit um verklag við skimun, frumgreiningu og tilvísanir. 

Þegar tilvísanir berast Þroska- og hegðunarstöð eru þær merktar með dagsetningu og númeri eftir komuröð.

Allar tilvísanir eru teknar fyrir á fundi inntökuteymis innan við viku eftir að þær berast. Í teyminu eru auk inntökustjóra barnalæknir og sálfræðingur. Þegar erindið hefur verið metið fer bréf til foreldra, tilvísanda og heimilislæknis sem staðfestir móttöku tilvísunar, gefur upplýsingar um ferlið framundan og áætlaða bið. Lengd biðtíma fer eftir stöðu biðlista á hverjum tíma og mati á alvöru hvers máls. Í tímaröð eru næstu skref þessi: 

  • Öflun viðbótarupplýsinga, til dæmis með matslistum, ef þörf krefur.
  • Þverfagleg greining á þroskastöðu og einkennum í hegðun og líðan.
  • Skilaviðtal um greiningarniðurstöður og ráðgjöf þar um til foreldra.
  • Skilafundur til upplýsingar, ráðlegginga og fræðslu fyrir skóla og aðra sem sjá um eftirfylgd.
  • Myndun þjónustuteymis til að fylgja eftir skólaúrræðum á markvissan hátt.

Í kjölfar greiningar býðst foreldrum ýmiss konar þjónusta eftir því sem þurfa þykir. Þetta getur til dæmis verið:

  • Fræðsla og ráðgjöf til foreldra um leiðir til þroskaörvunar barns, færniþjálfunar, hegðunarmótunar og fleira
  • Lyfjameðferð fyrir börn sem greinast með ADHD og ráðgjöf þar að lútandi.
  • Sérútbúið fræðsluefni og hagnýt ráð um ýmis frávik og úrræði. 
  • Ýmis námskeið fyrir foreldra
  • Námskeið fyrir börn með ADHD
  • Tilvísanir í önnur meðferðarúrræði og/eða nánari greiningu.

Eftir að greiningarferli er lokið fá tilvísendur og heimilislæknir skriflegt svar með stuttri samantekt um aðgerðir og niðurstöður. Hér má sjá myndrænt skema yfir feril og vinnslu mála.


Í framhaldi af greiningu er algengt að mælt sé með styðjandi úrræðum í skóla barnsins. Til að framkvæmd þannig íhlutunar gangi vel og gagnist barninu sem best er góð samvinna milli foreldra og fagfólksins ákaflega mikilvæg. Samstarf skóla og foreldra þarf líka að vera reglubundið, markvisst og vel skilgreint.

Til að stuðla að vandaðri vinnu í þágu barnsins er heppilegast að stofnað sé sérstakt þjónustuteymi þar sem skilgreint og skráð er frá upphafi:

  • Hverjir eru í teyminu og hver leiðir það.
  • Hvert hlutverk teymisins er.
  • Hvaða þjónustu barnið skuli fá í skólanum.
  • Hvernig eftirfylgd og endurmati verði háttað.
  • Fyrirkomulag funda og annarra þátta teymisstarfsins.

Þegar niðurstöður og æskileg úrræði eru rædd á skilafundum með skólafólki er yfirleitt mælt þjónustuteymi fyrir barnið. Til að auðvelda utanumhald helstu upplýsinga er gagnlegt að nota þar til gert skráningarblað Teymi barnsins.