Greining — hvað er það?

  • Greining er ferli sem tekur mislangan tíma eftir eðli mála. Í því felast athuganir og prófanir á barni, greiningarviðtöl við foreldra og upplýsingaöflun frá kennurum og öðru fagfólki.
  • Greining kortleggur styrkleika og veikleika barnsins í samhengi við umhverfisþætti.
  • Greiningu er ætlað að svara hvort barnið hefur frávik, hvers eðlis þau eru og hvaða úrræði eru vænleg til árangurs fyrir barnið og fjölskyldu þess.
  • Fagfólk sem algengt er að komi að greiningu eru t.d. barnalæknar, sálfræðingar, talmeinafræðingar, iðjuþjálfar og sjúkraþjálfarar auk annarra sérfræðinga eftir atvikum.
  • Fyrstu formlegu athuganir eftir að grunur vaknar um frávik nefnast frumgreining.
  • Þegar nauðsynlegt er að athuga frekar eða staðfesta vísbendingar sem koma fram í frumgreiningu og/eða í sérstaklega skilgreindum skimunum, kallast það nánari greining. 

Greining — til hvers?

Til að hægt sé að grípa tímanlega til viðeigandi íhlutunar og auka líkur á árangri er brýnt að greining fari fram eins snemma á ævi barnsins og hægt er. Úrræði eða íhlutun sem algengt er að mælt sé með eftir greiningu eru t.d.

  • Aðgerðir til að styðja við nám, hegðun og líðan barns í skóla.
  • Mismunandi færniþjálfun eða meðferð barns í einstaklings- eða hóptímum. 
  • Stuðningur við foreldra í formi ráðgjafar, fræðslu eða námskeiða.
  • Meðferð fyrir barn og/eða foreldra hjá sérfræðingum eða sérhæfðum þjónustustofnunum.

Hvað er frumgreining?

Hugtakið frumgreining er notað yfir fyrstu formlegu athuganirnar sem gerðar eru á þroskastöðu barna eftir að grunur hefur vaknað um frávik í þroska eða hegðun. Notuð eru stöðluð, sérhæfð próf sem lögð eru fyrir barnið þar sem niðurstöður um ástand eða árangur eru bornar saman við meðaltöl jafnaldra.

Grunur eða vísbendingar um frávik koma t.d. fram við hefðbundnar skoðanir og skimanir í ung- og smábarnavernd. Einnig geta vaknað áhyggjur hjá foreldrum um að eitthvað sé að í þroska barns og ætti þá að leita fyrst til ungbarnaverndar, heimilislæknis eða barnalæknis. Vakni grunur hins vegar innan skóla barnsins ættu kennarar að byrja á að leita til eigin ráðgjafarþjónustu (skólaskrifstofa eða þjónustumiðstöð). Almennt er þörf á tilvísun til stofnana sem sinna frumgreiningu.

Tilgangur frumgreiningar er að skera úr um tilvist frávika, skilgreina hvers eðlis þau eru og meta þörf á sérstakri íhlutun. Einnig er metið hvort þörf er á nánari greiningu hjá sérhæfðari aðilum. Mikilvægt er að finna frávik eins snemma á ævi barnsins og unnt er því líkur á góðum árangri úrræða aukast fyrr sem þau hefjast. Vitneskja um hvers eðlis vandi barnsins er gefur forspá um framtíðarhorfur, eykur skilning á þörfum þess og er leiðbeinandi um hvers konar þjálfun eða önnur íhlutun gagnist best. 

Í kjölfar frumgreiningar er veitt ráðgjöf í samræmi við niðurstöður og hlutast til um útvegun viðeigandi úrræða. Íhlutun fer eftir eðli og umfangi vandans, en getur t.d. verið stuðningur eða sérkennsla í skóla, meðferð eða sértæk færniþjálfun fyrir barn og/eða ráðgjöf og fræðsla fyrir foreldra. 

Upplýsingar um frumgreiningu sem býðst á Þroska- og hegðunarstöð fást undir Greiningarþjónusta. 

Hvað er nánari greining? 

Nánari greining kemur til þegar frumgreining hefur leitt í ljós sterkar vísbendingar um eina eða fleiri raskanir og þörf er talin á nánari og/eða sérhæfðari athugunum til að staðfesta vísbendingar eða skilgreina eðli vandans betur. Samhliða tilvísun í nánari greiningu skyldi alltaf sjá til þess að barnið fái aðstoð, meðferð eða þjálfun í samræmi við niðurstöður frumgreiningar. Einnigað  veita foreldrum viðeigandi ráðgjöf og stuðning.  

Ferli nánari greiningar getur tekið nokkurn tíma og gerðar eru ýmsar sérhæfðar athuganir með prófunum og greiningarviðtölum. Ýmsir matslistar notaðir til að afla sérstakra upplýsinga frá foreldrum og kennurum. Hluti af greiningarferlinu er að skoða breytingar á einkennum yfir tíma og þar á meðal að meta árangur íhlutunar sem hafin var eftir frumgreiningu. 

Niðurstöður nánari greiningar geta staðfest fyrri vísbendingar um röskun og/eða leitt í ljós aðrar raskanir eða víðtækari vanda. Þessar upplýsingar eru nýttar til að gera áætlanir um heppilegustu skref í breyttri eða áframhaldandi íhlutun. Algengt er að þörf sé á sérhæfðum úrræðum í skóla og sömuleiðis að mælt sé með þjónustuteymi fyrir barnið, hafi það ekki þegar verið gert eftir frumgreiningu. Önnur úrræði geta t.d. verið lyfjameðferð fyrir barn, foreldraráðgjöf og færniþjálfunarnámskeið.    

Ýmsar sérhæfðar stofnanir sinna nánari greiningu þroska- og hegðunarfrávika. Fyrir alvarlegustu frávikin eru það helst Barna- og unglingageðdeild (BUGL) vegna alvarlegra hegðunar- og geðraskana barna og Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins vegna alvarlegra þroskaraskana. 

Upplýsingar um nánari greiningu ADHD einkenna sem býðst á Þroska- og hegðunarstöð fást undir Greiningarþjónusta.