Einn, tveir og töfrar?
Margir foreldrar hafa heyrt um eða séð aðra nota uppeldisaðferð sem kölluð er einn, tveir, þrír eða 1, 2, 3, töfrar. Sennilega eru þó margir sem vita minna um hvernig ætlast er til að aðferðinni sé beitt eða eru óvissir um hvort hún telst góð eða ekki. Alla vega spyrja foreldrar æði oft um þetta.
Fyrsta svar mitt er alltaf það að ef fólk vill prófa að nota þessa aðferð er frumskilyrði að byrja á að lesa sér til um hana, undirbúa svo og skipuleggja framkvæmdina og fylgja síðan leiðbeiningunum sem gefnar eru. Þar fyrir utan þarf að meta hvort hegðun barnsins er þannig að þörf sé á þessu og hvort líkur séu á að aðferðin henti barninu.
Til að byrja á byrjuninni þá er þessi aðferð kynnt í íslenskri þýðingu í bókinni Töfrar 1-2-3; Agi í lagi fyrir 2ja–12 ára. Höfundurinn er bandarískur sálfræðingur með reynslu og sérþekkingu á uppeldismálum. Í grunninn byggir aðferðin á viðurkenndri, gagnreyndri þekkingu og hugmyndafræði, en það þýðir að vandaðar rannsóknir liggi að baki. Grunnurinn er eftirfarandi lögmál um hegðun: Þær afleiðingar sem hegðun hefur eða þau viðbrögð sem hún fær hefur áhrif á hversu líkleg hún er til að koma aftur fyrir í framtíðinni. Þetta þýðir að ef hegðun er fylgt er eftir með einhvers konar umbun eða annarri jákvæðri svörun aukast líkur á að hún verði sýnd aftur (að hún styrkist). Ef í kjölfar hegðunar kemur engin jákvæð svörun eða henni fylgir eitthvað sem viðkomandi finnst ekki eftirsóknarvert eða þykir beinlínis leiðinlegt minnka líkurnar á hegðuninni í framtíðinni.
Til einföldunar má setja þetta svona upp:
- Hegðun + jákvæð svörun (hrós, umbun, athygli, hvatning) = hegðunin festist í sessi, lærist.
- Hegðun + neikvæð svörun (engin athygli, hunsun, einvist, viðurlög, missir fríðinda) = það dregur úr hegðuninni. Hunsun þýðir að barnið fær enga athygli strax á eftir hegðuninni en þegar einvist (eða hlé) er beitt er barnið fært stutta stund úr aðstæðunum og þannig fer það á mis við athygli eða aðra umbun.
Það er þessi þekking sem við reynum að nýta okkur í uppeldi, þ.e. að sjá til þess að veita börnum viðurkenningu fyrir æskilega hegðun og forðast að ýta undir óæskilega hegðun með því að umbuna fyrir hana. Þó prinsippið sé frekar einfalt, er það ekki alltaf svo auðvelt í framkvæmd og þarfnast bæði þolinmæði og skipulags. Mörg börn eru einstaklega lunkin við að ná stjórninni af foreldrunum og þau eru fljót að átta sig á hvaða aðferðir eru vænlegar til árangurs í því efni. Að látast ekki taka eftir fyrirmælum, að þvæla foreldrum í rökræður um hvort reglur eru „sanngjarnar“ og SUÐ eru vinsælar leiðir hjá börnum. Hver þekkir til dæmis ekki það að láta undan þrálátu suði barns úti í búð (t.d. um að kaupa nammi eða dót) þrátt fyrir að hafa þegar sagt NEI og hafa ætlað sér að standa við það. Eða að detta ekki í hug gott svar við fullyrðingunni: „Það er ekki sanngjarnt að ég þurfi að sofa ein í rúmi, en að þið pabbi megið sofa saman“ og gefast upp við að halda svefnrútínunni til streitu.
En aftur að 1-2-3 aðferðinni. Í stuttu máli snýst hún um það að taka á erfiðri eða leiðigjarnri hegðun með því að passa að ekki fáist umbun fyrir hana. Oftast er um að ræða að HÆTTA slæmri hegðun eða BYRJA á einhverju sem beðið er um (t.d. taka upp dót eða læra). Afleiðingar fyrir óhlýðni er einvist en barninu er þó gefið færi á að bæta hegðun sína áður þannig að ekki komi til einvistarinnar. Viðvörunin er gefin á einfaldan hátt með vísifingri og talningu þegar barnið óhlýðnast eða færir sig upp á skaftið, „þetta er 1“, og ef barnið hlýðir ekki, „þetta eru 2“ og ef enn gerist ekkert, „þetta eru 3, farðu inn í herbergi í 5 mínútur“. Áherslan er líka á að hjálpa foreldrum að forðast langt mál við að aga barnið (á líka við um tuð og skammir) þar sem jafnvel slík neikvæð athygli getur haft þveröfug áhrif og virkað sem umbun!
En virkar þetta? Vitað að einvist virkar vel á ýmsa erfiða hegðun. En það eru ekki allir sammála um að rétt sé að gefa 1-2-3 viðvaranir þar sem því fylgi sú hætta að barnið læri að tefja og ganga á lagið og að foreldrar freistist til að gefa fleiri og fleiri viðvaranir. Ég hef t.d. heyrt foreldra telja 1-2-3 en sleppa einvistinni, eða telja áfram -4-5-6 … Í þessum tilfellum er ekki verið að fylgja aðferðinni og þá betra að sleppa þessu.
Ég vil í lokin benda á að hafa þarf í huga að í mörgum tilfellum duga vægari viðurlög (svo sem stutt hunsun) og stundum er alls ekki er þörf að nota viðurlög í uppeldi. Ef barn er farið að temja sér slæma eða leiðigjarna hegðun sem foreldrar vilja gjarnan losna við er góð þumalfingursregla að byrja á að spyrja sig eftirfarandi spurninga:
- Hefur barninu verið kennd sú hegðun sem við viljum að það sýni?
- Fær barnið skýr skilaboð um til hver er ætlast af því?
- Erum við góðar fyrirmyndir um góða hegðun?
- Fær barnið viðurkenningu fyrir það sem vel er gert?
- Fær barnið athygli fyrir slæma hegðun?
- Erum við nógu dugleg að grípa barnið gott?