Meðgangan er tími mikilla breytinga, líkamlegra, andlegra og félagslegra sem krefst töluverðrar aðlögunar.

Verðandi foreldrar þurfa að takast á við og aðlagast þessum breytingum á tiltölulega stuttu tímabili lífsins.

Líkamlegar breytingar

Á meðgöngu verða líkamlegar breytingar mest áberandi. 

Þær verða vegna áhrifa hormóna sem valda því að líkaminn hefur undirbúning fyrir það sem framundan er, fæðingu og brjóstagjöf. Meðal breytinga má nefna breytingu á blóðrás, stækkun legvöðvans, það teygist á legböndum og brjóstin stækka.

Markmið líkamans með breytingunum er að hlúa að hinu vaxandi lífi. Líkaminn lagar sig að breyttu hlutverki og konan finnur stöðugt fyrir þessum umskiptum.

Blóð og blóðrás

Vökvamagn í blóðrásarkerfinu eykst og lítilsháttar breytingar geta orðið á blóðþrýstingi. Það getur leitt til svima og örari hjartsláttar. Hjartað dælir meira blóðmagni í hverjum slætti út um líkamann og stór hluti blóðmagnsins fer um legvöðvann og fylgju.

Aukið blóðflæði er í háræðum húðar og slímhúða og því geta fylgt hitakóf og stíflur í nefi. Það getur blætt frá tannholdi og blóðnasir geta komið af litlu tilefni. Væg bjúgsöfnun er algeng.

Ummál brjóstkassans stækkar og með stækkandi  legi  færist þindin ofar. Öndunin breytist þannig að meira loft er dregið inn í hverjum andardrætti án þess að öndunarhraðinn breytist. Þessi breyting mætir aukinni þörf líkamans fyrir súrefni vegna stækkandi legs, starfssemi fylgjunnar og vaxtar barnsins.

Konan finnur fyrir þessum breytingum og finnst stundum erfitt að fylla lungun af lofti og finnur jafnvel fyrir mæði stöku sinnum. Aukin upptaka líkamans á súrefni getur líka leitt til svima og yfirliðatilfinningar.

Brjóst

Á fyrstu vikum meðgöngu byrja þroskabreytingar í brjóstum sem konur finna mismikið fyrir.

Mjólkurkirtlarnir þroskast, broddurinn myndast og það getur lekið úr brjóstunum. Blóðflæði í brjóstunum eykst, þau stækka og þrútna og bláæðarnar verða oft sjáanlegar.

Geirvörturnar og geirvörtubaugurinn dökkna og brjóstin eru viðkvæm. Þegar líður á meðgönguna verða eymslin ekki eins áberandi.

Leg og legbönd

Strax eftir getnað er legið tilbúið til þess að vernda og næra hið nýja líf. Slímhúðin í leginu þykknar og verður blóðríkari. Legið stækkar hratt og býr sig undir ört stækkandi fóstur. Það eru vægir staðbundnir samdrættir í leginu nær alla meðgönguna. Þeir eru vart greinanlegir í upphafi meðgöngu, en ágerast þegar líður á meðgönguna. Þessir samdrættir eru verkjalausir og óreglulegir.

Það er algengt að konur finni fyrir einhverjum óþægindum svo sem vægum samdráttum í leginu, stingjum og/eða togverk í nárastað, einkum á síðari hluta meðgöngunnar. Þær konur sem hafa áður gengið með barn geta átt von á að finna meira fyrir samdráttum.

Samdrættir í legi eru saklausir svo lengi sem þeir eru ekki sárir eða reglulegir og það er eðlilegt að finna þá af og til yfir daginn, tíu til fimmtán samdrætti á dag og allt að fjóra á klukkustund. 

Togverkir í nára stafa af því að legböndin eru að lengjast, þau fjórfalda lengd sína á meðgöngunni. (Rauða örin bendir á legband).

Togverkir geta komið við lítið álag eins og  það að stíga fram úr rúmi eða standa upp úr stól. Langar göngur og kyrrstöður geta einnig aukið á togverki. Þrátt fyrir að togverkir geti verið mjög sárir eru þeir algerlega skaðlausir. 

Samdrættir í legi sem koma með verkjum  á 5-10 mín. fresti og hafa staðið yfir í 1-2 klst. geta leitt til breytinga á leghálsinum og jafnvel komið fæðingu af stað.

Sára, reglulega samdrætti sem koma fyrir 37 vikna meðgöngu ber alltaf að taka alvarlega vegna hættu á fyrirburafæðingu.

Samdrættir á meðgöngu? (pdf-skjal)  


Húð

Í húðinni verður aukin framleiðsla á litarefnum. Dökk lína (linea nigra) getur komið í ljós frá lífbeini að brjóstbeini. Geirvörtur og geirvörtubaugur geta dökknað ásamt húð á kynfærum. Einnig geta fæðingarblettir og freknur dökknað.

Litabreytingar geta komið fram í húð sem flekkir í andliti. Líklega er meiri hætta er á slíku verði húðin fyrir mikilli sól. Góð sólarvörn getur e.t.v. minnkað hættuna. Þessar litabreytingar ganga oftast til baka, það getur tekið mislangan tíma en flestar eru horfnar innan árs eftir fæðingu en sumar hverfa aldrei að fullu.

Húðrákir/strik í húð geta komið í ljós. Algengast er að þær komi fram á kvið, brjóstum og mjöðmum. Einnig geta húðrákir sést á mjóbaki, rasskinnum og upphandleggjum. Húðrákirnar eru rauðar á meðgöngutímanum en verða silfur- eða hvítleitar nokkrum mánuðum eftir fæðingu.

Þrátt fyrir að húðrákirnar breytist að lit og dofni eftir fæðingu, hverfa þær aldrei að fullu. Líklega eru það breytingar á hormónum sem valda þessu en erfðir eiga líka þátt. Rannsóknum ber ekki saman um hvort hægt er að koma í veg fyrir að húðrákir myndist með kremum eða smyrslum, en mikil þyngdaraukning á meðgöngu virðist áhættuþáttur.

Kláði er algengur á meðgöngu. Oftast er hann vægur og meinlaus. Hann getur verið staðbundinn og komið fram í hársverði, við endaþarm og kynfæri, og á kviðnum, aðallega á seinni hluta meðgöngu. Þurr húð getur gert hann verri.

Sé kláðinn mikill, um allan líkamann, undir iljum og/eða í lófum er rétt að ráðfæra sig við ljósmóður eða lækni. 

Hár og neglur

Áhrif hormóna á meðgöngu geta bæði dregið úr og /eða aukið hárvöxt. Líkamshárin geta orðið grófari í andliti, handleggjum, fótleggjum, baki og kynfærum.
Höfuðhárið þykknar oft á meðgöngu vegna breytinga á vaxtar- og hvíldarskeiði háranna. Á fyrsta hálfa árinu eftir fæðingu verður svo hárlos þegar þessar breytingar ganga til baka.

Neglurnar vaxa hraðar en geta orðið mýkri og /eða stökkari og brothættari.

Slímhúð

Þroti verður í slímhúð í nefi og munni . Slímhúðin verður viðkvæm og getur blætt af litlu tilefni. Þroti í nefslímhúð getur valdið nefstíflum og óþægindum, líkt og kvef.
Slímhúðin á kynfærunum getur einnig breyst, hún dökknar og þrútnar.

 

Bragð - og lyktarskyn

Bragðskyn getur breyst þegar í upphafi meðgöngu.

Stundum finna konur óbragð í munni, járn- eða málmbragð. Einnig getur bragð breyst, það sem áður bragðaðist vel er nú jafnvel vont. Sumar konur fyllast löngun í bragð/mat sem þær eru ekki vanar að borða eða þykja góður.

Lyktarskyn verður næmara og getur haft áhrif á ógleði og/eða löngun í mat. Breyting á lyktar og bragðskyni getur leitt til þess að matarlyst breytist.

Brjóstsviði

Brjóstsviði er algengur fylgikvilli meðgöngu. Vegna hormónabreytinga hægist á starfsemi meltingarfæranna sem seinkar tæmingu magainnihaldsins. Loft og magasýrur berast upp í vélinda og valda brjóstsviða. Einnig getur þrýstingur á maga móðurinnar vegna stækkunar á legi og barni aukið einkennin.

Hægðatregða

Það hægir á þarmahreyfingum á meðgöngu og getur það leitt til harðlífis og hægðatregðu. Hægðatregða er algengara vandamál á síðasta þriðjungi meðgöngu en getur komið á öðrum tíma.

Ógleði

Allt að 90% kvenna finna fyrir ógleði og uppköstum á meðgöngu. Þungunarhormón er talið helsti orsakavaldur, ásamt breytingum á efnaskiptum, meltingu og tilfinningalegri líðan.
Algengast er að þessi einkenni vari fyrstu 12-14 vikur meðgöngunnar. Þrátt fyrir vanlíðan móður hafa rannsóknir sýnt að ógleði og væg uppköst eru ekki skaðleg fóstrinu og hefur ekki slæm áhrif á meðgönguna eða fæðinguna.

Þyngdaraukning

Það er fullkomlega eðlilegt og æskilegt að þyngjast á meðgöngu. Hæfileg þyngdaraukning er talin til marks um góða líkamlega aðlögun móður og góðan fósturvöxt.

tightMeginástæður þyngdaraukningar eru: barnið, stækkun á legi og brjóstum, fylgjan og aukning á blóðvökva. Auk þess safnar líkaminn svolitlum fituforða á meðgöngunni. 

Ráðleggingar um hæfilega þyngdaraukningu á meðgöngu taka mið af þyngd móður fyrir þungun og eru tengdar rannsóknum á heilsu móður og barns. Konum sem eru í eða undir kjörþyngd er ráðlagt að þyngjast meira en þeim sem eru yfir kjörþyngd. Allar konur ættu samt að þyngjast eitthvað á meðgöngu.

Viðmið fyrir þyngdaraukningu á meðgöngu   

  • Konur í kjörþyngd eða undir kjörþyngd      (BMI < 25)         12,0 -18,0 kg.   
  • Konur yfir kjörþyngd.                                 (BMI > 25)           7,0 -12,0 kg. 

Til að reikna líkamsþyngdarstuðul (BMI) = þyngd (kg)/(hæð (m) x hæð (m)).

Hver er eðlileg þyngdaraukning á meðgöngu?  pdf-skjal

Þvaglát

Tíð þvaglát, á nóttu sem degi, eru meðal helstu kvartana kvenna á meðgöngu. Aukin þvagframleiðsla tengist auknu vökvamagni í blóðrásarkerfinu og auknu flæði um nýrun. 

Þvagleki

Margar rannsóknir hafa sýnt fram á aukna tíðni þvagleka á meðgöngu. Talið er að breytingar á hormónastarfssemi geti valdið þessu, auk þess sem þrýstingur frá leginu á þvagblöðruna eykst stöðugt. Þvagleki varir oftast tímabundið.

 

 

Þvagfærasýkingar

Þær breytingar sem verða á þvagfærum kvenna á meðgöngu vegna hormónabreytinga og vegna aðlögunar að stækkandi legi, valda því að konum er hættara við að fá þvagfærasýkingar (blöðrubólgu) á meðgöngu og einkennin eru ekki alltaf ljós. Mælt er með því að öllum konum sé boðin þvagræktun á fyrri hluta meðgöngu til að greina slíka sýkingu. 

Hafi kona fengið slíkar sýkingar áður er rétt að ráðfæra sig við ljósmóður eða lækni í meðgönguverndinni.

Breyting á daglegu lífsmynstri

Meðgangan er ný lífsreynsla og ýmsar spurningar og vangaveltur geta komið upp:

  • Þarf að breyta einhverju í mataræði? 
  • Er í lagi að borða hvað sem er? 
  • Hverju á að klæðast með breyttu vaxtalagi? 
  • Er óhætt að halda áfram að hjóla eða skokka? 
  • Er í lagi að ferðast og þá hvert sem er? 
  • Hvað með áfengi á meðgöngu? 
  • Hvað með reykingar á meðgöngu? 
  • Þarf að breyta einhverju í vinnunni til þess að öryggi verðandi móður sé tryggt? 
  • Er verðandi móðir í líkamlegri áhættu á vinnustað? (T.d. lögreglustörf, vinna með hættuleg efni, vinna í miklum reyk). 
  • Þarf að lagfæra núverandi húsnæði?

Almennt er ekki ástæða til að breyta lífsháttum sínum til muna. Þó er rétt að huga að heilbrigðu líferni og skoða hvort þurfi að gera einhverjar breytingar á og taka upp hollari lífshætti.

Mikil þreyta getur dregið úr félagslegri virkni og haft mikil áhrif á daglegt líf og störf. Konan finnur að hún þarf að fara fyrr að sofa en hún er vön og hefur ekki úthald eins og áður.

Breyting á vinnuframlagi getur verið nauðsyn. Konan getur þurft að hætta vinnu eða minnka að minnsta kosti tímabundið. Að hætta að vinna, hvort sem er til lengri eða styttri tíma, getur verið stórt skref að taka um leið og það getur verið léttir. Það kallar á breytingu á daglegum venjum og félagslegum samskiptum.

Aðlögun að foreldrahlutverkinu

Meðgangan er undirbúningstími fyrir foreldrahlutverkið. Á meðgöngu, meðan barnið er að vaxa og þroskast, eru verðandi foreldrar jafnframt að vaxa inn í hið nýja/breytta móður og föðurhlutverk.

Verðandi foreldrar sjá oft sjálfan sig og hvort annað í nýju ljósi og sú hugmynd að makinn er að verða foreldri getur verið eitthvað sem þarf að venjast. 

Það er algengt að fólk fari að velta fyrir sér ýmsum hliðum foreldrahlutverksins. Hvernig foreldri verð ég? Hvernig eru/voru mínir foreldrar? Hvernig foreldri vil ég vera?

Margir verðandi foreldrar hafa áhuga á því að fræðast um fæðinguna, brjóstagjöfina, umönnun, uppeldi og slysavarnir barna. 

Á heilsugæslustöðvunum eru í boði námskeið um undirbúning fæðingar og Mæðravernd Þróunarstofu heilsugæslunnar býður meðal annars upp á fræðslu um brjóstagjöf.  
Á vegum Þroska- og hegðunarstöðvar er í boði námskeiðið Uppeldi sem virkar, færni til framtíðar. Á Miðstöð slysavarna barna er boðið upp á námskeiðið "Vertu skrefi á undan" þar sem veitt er almenn ráðgjöf um öryggi barna. Sjá nánar: www.msb.is

 

Yfirfarið: apríl 2013.
Höfundar: Karitas Ívarsdóttir og Ragnheiður Bachmann, ljósmæður mæðravernd Þróunarstofu.

Breytingar á meðgöngu - Heimildir.
1. Ása Halldórsdóttir, Áslaug Hauksdóttir og Karítas Ívarsdóttir. 4. útg. (2006)  Fæðingarfræðsla fyrir verðandi foreldra.
2. Bennett, V.R. og Brown, L.K. (1999) Myles Textbook for Midwifes. Churchill Livingstone.
3. Bermas, B.L. Pain related to the musculoskeletal system during pregnancy. Official Reprint from UpToDate® Maí 2008. Sótt í maí 2008.
4. Bianco, A. Maternal gastrointestinal tract adaption to pregnancy. Official Reprint from UpToDate® Janúar 2008. Sótt í maí 2008.
5. Enkin, M.; Keirse, J.N.C. Renfrew, M. og Neilson,J. (2000) A guide to effective care in pregnancy and childbirth. Oxford University Press.
6. Foley, M. R. Maternal cardiovascular and hemodynamic adaption to pregnancy. Official Reprint from UpToDate® Oktober 2007 . Sótt í maí 2008.
7. Funai. E. F., Hayslett, J.P. Renal and urinary tract physiology in pregnant women. Official Reprint from UpToDate® September 2007. Sótt í maí 2008.
8. Funai. E. F., Gillen-Goldstein, J., Roqué, H. Changes in the respiratory tract during pregnancy. Official Reprint from UpToDate® Desember 2007 Sótt í maí 2008.
9. Gaskin, I. (2003) Ina Mays guide to Childbirth. Bantam Dell, Random
House Inc.
10. Hulda Jensdóttir. (2003) Upphafið. Bréf til þín frá ljósunni þinni. Salka Reykjavík.
11. Ingólfur V. Gíslason. (2002) Pabbi, bók fyrir verðandi feður. Mál og menning.
12. Lennart Nilsson, Lars Hamberger. (2004) Barn verður til. Vaka-Helgafell.
13. Pomeranz, M.K. Physiologic changes of the skin, hair, nails, and mucous membranes during pregnancy. Official Reprint from UpToDate® Janúar 2008.  Sótt í maí 2008.
14. Robertson, A. (1999) Preparing for Birth: Mothers. ACE graphics 3. útg.
15. Schott, J, Priest,J. (2002) Leading Antenatal Classes, A practical guide. Books for Midwifes,  2nd edition.